Elke dag zie ik mensen die niet alleen worstelen met klachten, maar ook met het gevoel dat ze niet goed genoeg zijn. Niet sterk genoeg. Niet productief genoeg. Niet stabiel genoeg. Niet normaal genoeg.

Maar wat bedoelen we eigenlijk met normaal? Soms betekent normaal: wat de meeste mensen doen. Soms betekent het: wat wenselijk wordt gevonden. En soms betekent het vooral: wat past binnen een systeem dat snel, efficiënt en meetbaar wil zijn.

In de GGZ is dat een belangrijke vraag. Psychisch lijden ontstaat niet alleen in mensen. Het ontstaat ook tussen mensen, in gezinnen, op scholen, op werkplekken en in een samenleving met hoge verwachtingen.

Wat bedoelen we met normaal?

Normaal klinkt neutraal, maar is dat vaak niet. Het woord kan geruststellen: je bent niet gek, meer mensen hebben dit. Maar het kan ook buitensluiten: jij past niet, jij wijkt af, jij moet veranderen.

In de psychische zorg is dat spannend. Natuurlijk is het belangrijk om klachten serieus te nemen. Angst, depressie, psychose, verslaving, trauma en uitputting kunnen diep ontregelend zijn. Tegelijk moeten we blijven vragen: is dit alleen een probleem in de persoon, of ook een begrijpelijke reactie op omstandigheden?

Wanneer aanpassen ongezond wordt

Mensen kunnen zich ongelooflijk goed aanpassen. Aan druk. Aan onveiligheid. Aan verwachtingen. Aan gezinnen waarin weinig ruimte was voor gevoel. Aan werk waarin altijd meer moet. Aan sociale media waarop iedereen gelukkig lijkt.

Maar aanpassing is niet altijd gezondheid. Soms is een klacht het moment waarop het systeem zegt: zo kan ik niet verder. Slapeloosheid, paniek, somberheid, woede, verdoving of lichamelijke spanning zijn dan niet alleen symptomen die weg moeten. Ze kunnen ook signalen zijn dat iemand te lang over grenzen is gegaan.

Niet alles wat normaal is, is gezond. En niet alles wat afwijkt, is ziek.

Klachten als begrijpelijke reactie

Een mens is geen losstaand brein. Wat iemand voelt, hangt samen met lichaam, relaties, geschiedenis, betekenis, verlies, stress, armoede, eenzaamheid, trauma en hoop.

Dat betekent niet dat alles verklaard of goedgepraat moet worden. Het betekent wel dat klachten vaak begrijpelijker worden als je de context meeneemt.

De vraag is dan niet alleen: welke stoornis heeft iemand? Maar ook:

  • wat is er gebeurd?
  • wat heeft iemand moeten dragen?
  • wat heeft geholpen om te overleven?
  • wat kost dat nu?
  • wat is er nodig om weer richting te vinden?

Diagnoses en medicatie in perspectief

Diagnoses kunnen helpen. Ze kunnen taal geven, richting bieden en toegang geven tot behandeling. Medicatie kan soms noodzakelijk en helpend zijn.

Maar ze vertellen nooit het hele verhaal. Als we te snel denken dat een diagnose de verklaring is, missen we soms de mens erachter. En als medicatie de enige reactie wordt op psychisch lijden, bestaat het risico dat we signalen dempen zonder te onderzoeken waar ze mee verbonden zijn.

Goede zorg vraagt dus om beide: medische kennis én menselijke nieuwsgierigheid.

Lees ook: Diagnonsens

Kinderen leren wat normaal is

Kinderen leren niet alleen rekenen en taal. Ze leren ook wat er met gevoelens mag gebeuren. Mag je boos zijn? Mag je verdrietig zijn? Word je getroost als je bang bent? Is er ruimte om fouten te maken? Wordt er thuis gesproken over psychische problemen, verslaving of spanning? Of moet alles normaal lijken?

Voor kinderen van ouders met psychische problemen of verslavingsproblemen is dit extra belangrijk. Zij kunnen veel dragen zonder dat de buitenwereld het ziet. Preventie begint vaak met erkenning: jij hoeft dit niet alleen te begrijpen, en het is niet jouw schuld.

Lees verder over kinderen van ouders met psychische problemen of verslaving

Van symptomen naar verhalen

Symptomen zijn belangrijk. Ze vragen aandacht. Maar symptomen zijn zelden het hele verhaal.

Achter een paniekaanval kan jarenlange overbelasting zitten. Achter boosheid soms verdriet. Achter verdoving soms trauma. Achter controle soms angst. Achter terugtrekken soms schaamte of bescherming.

Een mensgerichte GGZ kijkt daarom niet alleen naar wat iemand heeft, maar ook naar wat iemand heeft meegemaakt, wat iemand mist, wat iemand beschermt en waar herstel mogelijk wordt.

Lees verder over emoties begrijpen

Een menselijker idee van gezondheid

Misschien is gezondheid niet dat je altijd rustig, gelukkig, productief en aangepast bent.

Misschien is gezondheid ook:

  • kunnen voelen zonder overspoeld te raken;
  • grenzen kunnen herkennen;
  • steun kunnen ontvangen;
  • betekenis kunnen vinden;
  • mogen herstellen;
  • verbonden zijn met jezelf en anderen;
  • niet perfect hoeven functioneren om waardevol te zijn.

Dan wordt de vraag "Wat is normaal?" minder belangrijk dan een andere vraag: wat helpt iemand om mens te blijven in omstandigheden die soms onmenselijk veel vragen?

Tot slot

Een menselijker GGZ begint niet met het loslaten van kennis, diagnostiek of behandeling. Het begint met breder kijken. Naar het lichaam, het verhaal, de omgeving, de relaties en de samenleving waarin klachten ontstaan.

Soms begint herstel precies daar: waar iemand niet langer alleen wordt aangepast aan de wereld, maar waar ook de wereld om iemand heen ter discussie mag staan.

Bronnen en inspiratie

  • Gabor Maté, De mythe van normaal.
  • Floortje Scheepers, Mensen zijn ingewikkeld.
  • Jim van Os, Wij zijn God niet.
  • Remke van Staveren, Minder slikken.